Stary tartak wodny w Jurgowie to jeden z ostatnich czynnych tartaków tego typu w Europie, napędzany wodą z kanału "Przykopa", specjalnej odnogi rzeki Białki. Historia przemysłu w Jurgowie sięga XVIII wieku, kiedy to działały tu dwa folusze, olejarnia, elektrownia wodna i kilka młynów. Obecny tartak, odbudowany w 1977 roku po pożarze, wyróżnia się tradycyjną drewniano-kamienną konstrukcją oraz oryginalnym trakiem niemieckiej firmy Kirchner z 1934 roku.
Powstanie tartaku i historia Jurgowa
Jurgów to miejscowość o bogatej historii przemysłowej, sięgającej XVIII wieku. W okresie świetności działały tu folusze do obróbki sukna, młyny, olejarnia i słynna karczma żydowska. Przełomowym momentem było uruchomienie elektrowni wodnej w 1937 roku, która dostarczała prąd aż do jej spalenia w 1968 roku.
Pierwszy tartak wodny w Jurgowie powstał w I połowie XIX wieku. Kilkukrotnie go przebudowywano, aż do 1977 roku, kiedy to odbudowano go po kolejnym pożarze. Jego funkcjonowanie od początku opierało się na wykorzystaniu wody z kanału Przykopa, który pierwotnie zasilał także folusze, młyny i elektrownię.
Rzeka Białka i jej rola w rozwoju przemysłu
Rzeka Białka odgrywała kluczową rolę w rozwoju przemysłu Jurgowa. To dzięki niej możliwe było funkcjonowanie licznych młynów, foluszy oraz elektrowni wodnej. Przykopa, specjalnie wykopany kanał, zapewniał stabilny dopływ wody do tartaku i innych zakładów. Obecnie Białka jest chronionym obszarem przyrodniczym, co dodatkowo komplikuje plany ewentualnej modernizacji tartaku.
Folusze, młyny i elektrownia wodna w Jurgowie
Jurgów stanowił lokalne centrum przemysłu drzewnego i tekstylnego.
Folusze zajmowały się obróbką sukna wełnianego, kluczowego surowca dla regionu.
Młyny wodne służyły do mielenia zboża i funkcjonowały przez wiele dekad.
Elektrownia wodna działała od 1937 roku do 1968 roku, dostarczając prąd mieszkańcom Jurgowa.
Niestety, wszystkie te zakłady zniknęły, pozostawiając po sobie jedynie tartak jako ostatni świadek przemysłowej przeszłości wsi.
Budowa i rozwiązania techniczne tartaku.
Tartak jest zbudowany na solidnym fundamencie z kamienia łamanego i rzecznego, spojonym zaprawą cementowo-wapienną. Cała konstrukcja jest drewniana, a od strony południowej znajduje się wydzielone pomieszczenie siłowni wodnej, również wykonane z drewna.
Do przecierania drewna wykorzystywany jest trak z około 1934 roku, zbudowany przez niemiecką firmę Kirchner z Lipska. Mimo swojego wieku, urządzenie nadal funkcjonuje, choć jego wydajność jest znacznie niższa niż w nowoczesnych tartakach.
Wpływ poziomu wody na działanie tartaku
Funkcjonowanie tartaku ściśle zależy od poziomu wody w Białce.
Zimą, gdy rzeka jest skuta lodem, tartak nie może pracować, co powoduje przerwy w działalności.
Latem, w okresach suszy, poziom wody również bywa zbyt niski, co ogranicza wydajność pracy tartaku.
Leśna Wspólnota Urbarialna "Urbar" i przyszłość tartaku
Tartak w Jurgowie należy do Leśnej Wspólnoty Urbarialnej "Urbar", która zajmuje się jego utrzymaniem i konserwacją. Wspólnota regularnie przeprowadza niezbędne naprawy, dbając o zachowanie oryginalnych technologii.
Rosnące koszty eksploatacji oraz problemy z poziomem wody w Białce mogą w przyszłości wymusić modernizację systemu zasilania lub dodatkowe wsparcie finansowe od organizacji zajmujących się ochroną dziedzictwa technicznego.
Tartak jako unikalny zabytek techniki i atrakcja turystyczna
Tartak w Jurgowie to jeden z niewielu zachowanych tartaków wodnych w Europie. Jego drewniano-kamienna konstrukcja oraz oryginalny mechanizm przecierania drewna czynią go wyjątkowym w skali Polski i całego kontynentu.
Dostarczanie i uzdatnianie wody
W pobliżu tartaku zachowały się również metalowe słupki graniczne z czasów monarchii austro-węgierskiej, co dodatkowo podkreśla jego historyczne znaczenie.
Obiekt cieszy się coraz większym zainteresowaniem turystów i badaczy. W przyszłości możliwe jest włączenie go do szlaku zabytków techniki, co mogłoby zwiększyć jego promocję oraz ułatwić pozyskanie środków na jego konserwację. Tartak w Jurgowie to fantastyczna atrakcja turystyczna oraz bezcenny element kultury Podhala, wymagający szczególnej ochrony dla przyszłych pokoleń.